מעגלי חוסן בחברה הערבית - دوائر الحصانة في المجتمع العربيّ

בעקבות העלייה המדאיגה באירועי האלימות והפשיעה בחברה הערבית, קיבלה ממשלת ישראל בשנת 2022 את החלטת ממשלה מספר 549, שמטרתה לצמצם את תופעות האלימות והפשיעה ולחזק את החוסן הקהילתי ביישובי החברה הערבית. ההחלטה גובשה כתוכנית בין־משרדית רחבת היקף, בה היה משרד החינוך שותף פעיל ומשמעותי, מתוך הכרה בתפקידו המרכזי של החינוך כמנוף לשינוי חברתי וככלי מרכזי במניעה, בחיזוק ערכים, ובהעמקת תחושת השייכות והמוגנות בקרב ילדים ובני נוער.

כיום, עם סיום תקופת החומש הראשונה, משרד החינוך נערך לחידוש ההחלטה ולבניית תכנית רב־שנתית מעודכנת, שתתמקד בחיזוק החוסן האישי, הקהילתי והמערכתי במערכת החינוך הערבית, ובהטמעת ערכי מצוינות, אחריות ושותפות חברתית ־קהילתית. זאת תוך המשך שיתוף פעולה בין־משרדי והרחבת השותפויות עם הרשויות המקומיות וגורמי הקהילה.

במקביל, בשנה האחרונה הובילו שר החינוך ומנכ״ל המשרד מהלך פנים־משרדי רחב להתמודדות עם תופעת האלימות בחברה הערבית, בעקבות פניות של ועדי ראשי הרשויות המקומיות, שביקשו את התערבות המשרד לקידום מהלך אסטרטגי מתואם וארוך טווח. במסגרת זו גובשה מדיניות כוללת, בוצע מיפוי צרכים, ונקבעו עקרונות עבודה מרכזיים להמשך. בהקשר זה, בשנת הלימודים תשפ״ו, נקבע כי הנושא השנתי במערכת החינוך הכללית יהיה "שורשי עמי", אולם בחברה הערבית והבדואית גובשה תכנית חלופית - "מחוסן אישי למצוינות חברתית־ ערכית" ("מעגלי חוסן"), שנבנתה מתוך ההבנה כי נדרש מענה מותאם למאפייניה התרבותיים והחברתיים של החברה הערבית ולמכלול האתגרים והצרכים הייחודיים לה.

התוכנית "מעגלי חוסן" מבוססת על התפיסה כי עיסוק בזהות ובשייכות מחייב קודם כול בניית החוסן, חיזוק תחושת המוגנות, המסוגלות והביטחון העצמי, כבסיס לצמיחה אישית, למעורבות חברתית ולמנהיגות קהילתית הפועלת לשינוי. מטרת התוכנית היא לחזק את החוסן האישי של כל פרט בקהילה; תלמידים וצוותי חינוך מכל שלבי הגיל, הורים ומשפחות, לצד פיתוח אחריות מנהיגותית ויוזמה קהילתית המעודדות מעורבות ותרומה לחברה. היישום יתבצע במודל ישובי־קהילתי, בהובלת הרשויות המקומיות, ובשיתוף כלל גורמי המקצוע במשרד החינוך במערכות הפורמליות והבלתי-פורמליות ברמת המטה, המחוזות, הרשויות ומוסדות החינוך. בנוסף, היא תקדם שיתופי פעולה אפקטיביים עם משרדי ממשלה נוספים, לצד חיזוק שיתופי הפעולה עם ארגוני חברה אזרחית ועמותות קהילתיות, כחלק ממאמץ כולל ליצירת מרחב יישובי בטוח, מלוכד ומחזק.

בחודש נובמבר 2025, בעקבות החרפת מיקרי האלימות במוסדות החינוך, החל יישום תכנית לקידום מוגנות, שייכות ומניעת אלימות, בראשות סמנכ"לית ומנהלת המינהל הפדגוגי. במסגרת תכנית זו מתקיימת למידה ממגוון אנשי חינוך בשטח במטרה לבסס מענים נקודתיים ולצמצם את תופעת האלימות.

שלושת המהלכים:

1. היערכות לחומש החדש במסגרת החלטת ממשלה 549;
2. התוכנית השנתית "מעגלי חוסן - מחוסן אישי למצוינות חברתית־ערכית";
3. תכנית לקידום מוגנות, שייכות ומניעת אלימות, מתלכדים לכדי מהלך לאומי־מערכתי רב־שנתי שמטרתו לגבש וליישם מדיניות כוללת לחיזוק החוסן האישי, המוגנות והמנהיגות הקהילתית במערכת החינוך בחברה הערבית.

في أعقاب الارتفاع المُقلق في أحداث العنف والجريمة في المجتمع العربيّ، اتّخذت حكومة إسرائيل عام 2022 قرار الحكومة رقم 549، بهدف التّقليص من ظواهر العنف والجريمة وتعزيز الحصانة المجتمعيّة في بلدات المجتمع العربيّ. وقد صيغ هذا القرار كخطّة حكوميّة واسعة النّطاق شاركت فيها عدّة وزارات، فكان لوزارة التّربية والتّعليم دورٌ فعّالٌ ومحوريّ، لما تمثّله من مكانةٍ مركزيّة وأساسيّة تُسهم في النّهوض بالمجتمع، وأداة لتعزيز الحصانة، وترسيخ القيم، وتعميق الشّعور بالانتماء والأمان لدى أطفالنا وشبابنا.

اليوم، ومع انتهاء فترة الخطّة الخماسيّة الأولى، تستعدّ وزارة التّربية والتّعليم لتجديد القرار وبناء خطّة مُحدّثة لعدّة سنوات قادمة، تركّز هذه الخطّة على تعزيز الحصانة الشّخصيّة والمجتمعيّة، والنّظاميّة في جهاز التّربية والتّعليم العربيّ، وعلى ترسيخ قيم التّميّز، والمسؤوليّة، والشّراكة الاجتماعيّة، والمجتمعيّة. ويأتي ذلك استمرارًا للتّعاون بين الوزارات وتوسيع الشّراكات مع السّلطات المحليّة والجهات المجتمعيّة.

خلال العام المنصرم قاد وزير التّربية والتّعليم ورئيس ديوان الوزارة مبادرة داخليّة واسعة النّطاق للتّعامل مع ظاهرة العنف في المجتمع العربيّ، وذلك استجابةً لطلبات رؤساء المجالس والسّلطات المحليّة الذين طالبوا الوزارة بالتّدخّل وقيادة مبادرة استراتيجيّة منسّقة وطويلة الأمد. وبناء عليه، تمّ وضع سياسة شاملة، وإجراء مسوحات للاحتياجات، وتحديد أساسيّات العمل للمضي قدمًا.

وعليه، تقرّر أن يكون الموضوع السّنويّ العامّ في جهاز التّربية والتّعليم للعام 2025-2026 تحت عنوان: جذور شعبي "שורשי עמי"، بينما في المجتمعين العربيّ والبدويّ تمّ صياغة خطّة بديلة تحت عنوان "من حصانة فرديّة لتميّز مجتمعيّ وقيميّ" (دوائر الحصانة)، والّتي بُنيت انطلاقًا من الإدراك للحاجة الماسة إلى استجابة ملائمة للخصائص والميزات الثّقافية والاجتماعيّة في المجتمع العربيّ، والتّحديات والاحتياجات الخاصّة به.
يعتمد برنامج "دوائر الحصانة" على الفرضيّة القائلة إنّ الانشغال بالهُوية والانتماء يتطلّب أولًا بناء الحصانة وتعزيز شعور الأمان، والكفاءة، والثّقة بالنّفس، كأساس للنّمو الشّخصيّ، والمشاركة والقيادة المجتمعيّة الفاعلة للتّغيير.

يهدف البرنامج إلى تعزيز الحصانة الشّخصيّة لكلّ فرد في المجتمع؛ بدء من الطّلّاب والطّواقم التّدريسيّة في كلّ المراحل العمريّة، وصولًا إلى أولياء الأمور والعائلات، جنبًا إلى جنب لتطوير المسؤوليّة القياديّة والمبادرة المجتمعيّة الّتي تشجّع المشاركة والمساهمة في رفعة المجتمع.
سيتمّ تنفيذ الخطّة على المستوى المجتمعيّ المحليّ، بقيادة السّلطات المحليّة، وبالتّعاون مع جميع الجهات المهنيّة في وزارة التّربية والتّعليم ضمن الأنظمة الرّسميّة وغير الرّسمية على مستوى المقرّ والألوية، والسّلطات، ومؤسسّات التّعليم.
في نوفمبر 2025 وفي أعقاب تصاعد حوادث العنف في المؤسسّات التّعليميّة، بدأ تطبيق خطّة تهدف لتعزيز الأمان والانتماء، ومنع العنف، تحت إشراف نائب المدير العام ومديرة الإدارة التّربوية. هدفت هذه الخطّة للتعلّم من تجارب مجموعة متنوّعة من العاملين في مجال التّربيّة والتّعليم في الحقل التّربويّ، بهدف إيجاد وتطوير حلول عينيّة وموجّهة وتقليص ظاهرة العنف.

ثلاثة مسارات رئيسة:

1. الاستعداد للخطّة الخماسيّة الجديدة في إطار قرار الحكومة رقم 549.
2. الخطّة السّنويّة "دوائر الحصانة"، من الحصانة الفرديّة للتّميّز الاجتماعيّ والقيميّ".
3. خطّة لتعزيز الأمان، والانتماء، ومنع العنف.

لتشكّل هذه المسارات معًا مبادرة وطنيّة نظاميّة متعدّدة السّنوات تهدف إلى صياغة وتنفيذ سياسة شاملة لتعزيز الحصانة الشّخصيّة، والأمان، والقيادة المجتمعيّة في جهاز التّربية والتّعليم في المجتمع العربيّ.

מערכת החינוך בחברה הערבית והבדואית תטפח חברה חינוכית חזקה, חומלת ומובילה, שבה כל ילד וילדה, הורה וצוות חינוכי מרגישים בעלי ערך, שייכות ומשמעות.
באמצעות חיזוק החוסן האישי, ביסוס זהות תרבותית חיובית ופיתוח מנהיגות ערכית, תגדל מערכת החינוך דור מצטיין באחריותו, במוסריותו ובתרומתו לחברה.
בעתיד, בתי הספר והקהילות יהיו מרחבים בטוחים, יציבים ומעַצימים, הפועלים מתוך שותפות עמוקה בין תלמידים, צוותי חינוך, משפחות ורשויות מקומיות.
במרחבים אלה ימשיכו התלמידים לצמוח רגשית, חברתית ולימודית; יפגינו כישורי חיים, אמפתיה ופתרון קונפליקטים בדרכי שלום; ויובילו יוזמות חברתיות וקהילתיות מתוך תחושת שליחות ואחריות אזרחית.
מערכת החינוך תפעל ברצף חינוכי מהגן ועד העל־יסודי, תוך איגום משאבים, למידה בין־מערכתית ומדידה מתמשכת. צוותי החינוך יפעלו מתוך מחויבות מקצועית ותחושת משמעות, כחלק ממערך חוסן כוללני ברמה היישובית והארצית.
תמונת עתיד זו תתבטא בשינויים מדידים וברורים: ירידה מתמשכת באירועי אלימות; עלייה בתחושת המוגנות והביטחון; חיזוק תחושת השייכות והזהות; וגידול ביוזמות חברתיות וקהילתיות של תלמידים. כך תיבנה חברה ערכית, מלוכדת ובטוחה, המהווה בסיס לעתיד משותף ויציב במדינת ישראל.

سيعمل جهاز التّربية والتّعليم، في المجتمعين العربيّ والبدويّ، على تنمية مجتمع تعليميّ قوي، رحيم وقياديّ، يشعر فيه كلّ طفل وطفلة، وكلّ ولي أمر ووكلّ طاقم تربويّ بقيمتهم، وانتمائهم، وأهمّيتهم.
ومن خلال تعزيز الحصانة الفرديّة، وترسيخ هُويّة ثقافيّة إيجابيّة، وتطوير القيادة القيميّة، سينشأ في نظام جهاز التّربية والتّعليم جيل متميّز يتحلّى بالمسؤوليّة، والأخلاق، والمساهمة الفاعلة في المجتمع.
في المستقبل، ستكون المدارس والمجتمعات التّعليميّة بيئات آمنة، مستقرّة، ومُعزِّزة للقدرات، تعمل من خلال شراكة عميقة بين الطّلّاب، والطّواقم التّربويّة، والعائلات، والسّلطات المحليّة.
وفي هذه البيئات الآمنة، سيواصل الطّلّاب نموّهم العاطفيّ والاجتماعيّ والأكاديميّ، ويُظهرون مهارات حياتيّة، وتعاطفًا، وقدرة على حلّ النّزاعات بطرق سلميّة، ويقودون المبادرات الاجتماعيّة والمجتمعيّة انطلاقًا من شعور بالمسؤوليّة الجمعيّة والرّسالة المجتمعيّة.
وسيعمل جهاز التّربية والتّعليم بتسلسل تربويّ من رياض الأطفال وحتّى المرحلة الثانويّة، مع توحيد الموارد، والتّعلّم بين الأنظمة، والقياس والتّقييم المستمرّ للأداء. كما سيعمل الطّاقم التّربوي بمهنيّة والتزام، مدفوعًا بالشّعور بالمعنى والهدف، كجزء من شبكة حصانة شاملة على المستوى المحليّ والوطنيّ.
وستظهر تغييرات واضحة وقابلة للقياس: انخفاض مستمرّ في حوادث العنف، وزيادة شعور الطّلّاب بالأمان والثّقة، تعزيز الانتماء والهُويّة، وارتفاع المبادرات الاجتماعيّة والمجتمعيّة للطّلّاب. ومن خلال ذلك، سيُبنى مجتمع قيميّ، متماسك وآمن، يشكّل أساسًا لمستقبل مشترك ومستقرّ في دولة إسرائيل.

1. פיתוח חוסן אישי
לחזק בקרב תלמידים וצוותי החינוך את תחושת המסוגלות, המוגנות והערך העצמי, תוך בניית סביבה חינוכית בטוחה ותומכת, המאפשרת התמודדות עם אתגרי החיים באמונה וביציבות רגשית.

2. פיתוח אחריות, מנהיגות, מצוינות ערכית, זהות חיובית ושייכות קהילתית
לפתח בקרב תלמידים ובוגרים תחושת אחריות אישית ויכולת הובלה ערכית, המבוססת על ערכי כבוד הדדי, מוסריות, סולידריות, התנדבות ויזמות חברתית.
לטפח זהות תרבותית חיובית ושייכות עמוקה לבית הספר, למשפחה, לקהילה ולמסורת של החברה הערבית והבדואית מתוך גאווה, מחויבות ותחושת משמעות.
מטרה זו מדגישה הן את המנהיגות והמצוינות, והן את הזהות והשייכות - כמנוע לצמיחה אישית וקהילתית.

3. מניעת אלימות, טיפוח תרבות דיאלוג וצמיחה אישית
להפחית תופעות של אלימות פיזית, מילולית ודיגיטלית, ולהטמיע שיח מבוסס הקשבה, אמפתיה ופתרון קונפליקטים בדרכי שלום. להבטיח שכל תלמיד, לרבות תלמידים המתמודדים עם קשיים רגשיים או חברתיים, ישתלב במסגרת תומכת ובעלת משמעות, ויפתח תחושת מסוגלות, שייכות ותקווה לעתיד טוב יותר.

1. تطوير الحصانة الفرديّة، تعزيز شعور الطّلّاب والطّواقم التّدريسيّة بالكفاءة، والأمان، والقيمة الذّاتيّة، من خلال بناء بيئة تعليميّة آمنة وداعمة تمكّنهم من مواجهة تحديّات الحياة بثقة واستقرار عاطفيّ.
2. تطوير المسؤوليّة والقيادة والتّميّز القيميّ والهُويّة الإيجابيّة والانتماء المجتمعيّ:
- تنمية شعور الطّلّاب بالمسؤوليّة الشّخصيّة والقدرة على القيادة القيمية، استنادًا إلى قيم الاحترام المتبادل، والأخلاق، والتّضامن، والتّطوّع، والمبادرة الاجتماعيّة.
- تعزيز هُويّة ثقافيّة إيجابيّة وانتماء عميق للمدرسة، والأسرة، والمجتمع، وتقاليد المجتمع العربيّ والبدويّ، مع شعور بالفخر، والالتزام، والمعنى.
- يركّز هذا الهدف على القيادة والتّميّز وكذلك على الهُويّة والانتماء، باعتبارها محرّكًا للنّموّ الشّخصيّ والمجتمعيّ.
3. منع العنف، وتعزيز ثقافة الحوار والنّموّ الشّخصيّ:
- الحدّ من مظاهر العنف الجسديّ واللّفظيّ والرّقميّ، وغرس حوار قائم على الاستماع، والتّعاطف، وحل النّزاعات بطرق سلميّة.
- ضمان تمكّن كلّ طالب، بما في ذلك الطّلّاب الّذين يواجهون صعوبات عاطفيّة أو اجتماعيّة، من الاندماج في بيئة داعمة ذات معنى، وتطوير شعور بالكفاءة والانتماء والأمل في مستقبل أفضل.

1. מקדמת ראייה מערכתית־ יישובית - היישוב כולו נתפס כמרחב חינוכי־ קהילתי אחד.
2. משלבת למידה רגשית־ חברתית (SEL) - שיח, ביטוי רגשי ודיאלוג בטוח כחלק משגרת בית הספר.
3. משלבת למידה פעילה ומשמעותית - התנסות, עשייה ויוזמות תלמידים כחלק מתרבות בית הספר.
4. יש ביטוי להתאמה תרבותית וקהילתית -חיבור לתרבות, לשפה ולערכים של החברה הערבית והבדואית.
5. קיים תכנון ארוך טווח לשמירת רצף חינוכי - עבודה מגיל הרך יסודי ועל יסודי.
6. שיתוף פעולה בין מטה, מחוז ורשות - כל הגורמים פועלים באופן מסונכרן.
7. שיתוף פעולה בין בעלי תפקידים שונים ברשות - שיתוף פעולה בין חינוך, רווחה, בריאות, ביטחון קהילתי ותרבות.
8. תכנון מבוסס תוצאות - יעדים מדידים, הערכה ובקרה לאורך התהליך.
9. איגום משאבים ותקציבים - יצירת סל אחד משותף לכל הגורמים.

1. تعزيز رؤية نظاميّة ومجتمعيّة، بحيث يُعتبر المجتمع بأكمله مساحة تعليميّة مجتمعيّة واحدة.
2. دمج التّعلّم العاطفيّ والاجتماعيّ (SEL)، والحوار الآمن ليُصبح جزءًا من الرّوتين المدرسيّ.
3. دمج التّعلّم الفعّال والمستدام والتعلّم من خلال التّجربة والممارسة، ومبادرات الطّلّاب كجزء من ثقافة المدرسة.
4. الملاءمة والمواءمة الثّقافيّة والمجتمعيّة (الرّبط بالثّقافة)، واللّغة، والقيم الخاصّة بالمجتمعين العرّبيّ والبدويّ.
5. التّخطيط طويل المدى للحفاظ على استمراريّة التّعليم والعمل ليشمل: مرحلة الطّفولة المبكّرة، والمرحلة الابتدائيّة، والمرحلة الثّانويّة.
6. التّعاون بين المقرّ، والألوية المختلفة، والسّلطات المحلّيّة، جميع الأطراف تعمل بشكل منسق.
7. التّعاون بين مختلف المسؤولين في السّلطة المحليّة، التّعاون بين أقسام التّعليم، والرّفاه الاجتماعيّ، والصّحّة، والأمن المجتمعيّ، والثّقافة.
8. التّخطيط القائم على النّتائج، فتكون الأهداف قابلة للقياس، والتّقييم، والمتابعة المستمرّة.
9. تجميع الموارد والميزانيات، بحيث تُنشأ "سلّة واحدة مشتركة" لجميع الأطراف.