מעגלי חוסן בחברה הערבית

في أعقاب الارتفاع المُقلق في أحداث العنف والجريمة في المجتمع العربيّ، اتّخذت حكومة إسرائيل عام 2022 قرار الحكومة رقم 549، بهدف التّقليص من ظواهر العنف والجريمة وتعزيز الحصانة المجتمعيّة في بلدات المجتمع العربيّ. وقد صيغ هذا القرار كخطّة حكوميّة واسعة النّطاق شاركت فيها عدّة وزارات، فكان لوزارة التّربية والتّعليم دورٌ فعّالٌ ومحوريّ، لما تمثّله من مكانةٍ مركزيّة وأساسيّة تُسهم في النّهوض بالمجتمع، وأداة لتعزيز الحصانة، وترسيخ القيم، وتعميق الشّعور بالانتماء والأمان لدى أطفالنا وشبابنا.

اليوم، ومع انتهاء فترة الخطّة الخماسيّة الأولى، تستعدّ وزارة التّربية والتّعليم لتجديد القرار وبناء خطّة مُحدّثة لعدّة سنوات قادمة، تركّز هذه الخطّة على تعزيز الحصانة الشّخصيّة والمجتمعيّة، والنّظاميّة في جهاز التّربية والتّعليم العربيّ، وعلى ترسيخ قيم التّميّز، والمسؤوليّة، والشّراكة الاجتماعيّة، والمجتمعيّة. ويأتي ذلك استمرارًا للتّعاون بين الوزارات وتوسيع الشّراكات مع السّلطات المحليّة والجهات المجتمعيّة.

خلال العام المنصرم قاد وزير التّربية والتّعليم ورئيس ديوان الوزارة مبادرة داخليّة واسعة النّطاق للتّعامل مع ظاهرة العنف في المجتمع العربيّ، وذلك استجابةً لطلبات رؤساء المجالس والسّلطات المحليّة الذين طالبوا الوزارة بالتّدخّل وقيادة مبادرة استراتيجيّة منسّقة وطويلة الأمد. وبناء عليه، تمّ وضع سياسة شاملة، وإجراء مسوحات للاحتياجات، وتحديد أساسيّات العمل للمضي قدمًا.

وعليه، تقرّر أن يكون الموضوع السّنويّ العامّ في جهاز التّربية والتّعليم للعام 2025-2026 تحت عنوان: جذور شعبي "שורשי עמי"، بينما في المجتمعين العربيّ والبدويّ تمّ صياغة خطّة بديلة تحت عنوان "من حصانة فرديّة لتميّز مجتمعيّ وقيميّ" (دوائر الحصانة)، والّتي بُنيت انطلاقًا من الإدراك للحاجة الماسة إلى استجابة ملائمة للخصائص والميزات الثّقافية والاجتماعيّة في المجتمع العربيّ، والتّحديات والاحتياجات الخاصّة به.
يعتمد برنامج "دوائر الحصانة" على الفرضيّة القائلة إنّ الانشغال بالهُوية والانتماء يتطلّب أولًا بناء الحصانة وتعزيز شعور الأمان، والكفاءة، والثّقة بالنّفس، كأساس للنّمو الشّخصيّ، والمشاركة والقيادة المجتمعيّة الفاعلة للتّغيير.

يهدف البرنامج إلى تعزيز الحصانة الشّخصيّة لكلّ فرد في المجتمع؛ بدء من الطّلّاب والطّواقم التّدريسيّة في كلّ المراحل العمريّة، وصولًا إلى أولياء الأمور والعائلات، جنبًا إلى جنب لتطوير المسؤوليّة القياديّة والمبادرة المجتمعيّة الّتي تشجّع المشاركة والمساهمة في رفعة المجتمع.
سيتمّ تنفيذ الخطّة على المستوى المجتمعيّ المحليّ، بقيادة السّلطات المحليّة، وبالتّعاون مع جميع الجهات المهنيّة في وزارة التّربية والتّعليم ضمن الأنظمة الرّسميّة وغير الرّسمية على مستوى المقرّ والألوية، والسّلطات، ومؤسسّات التّعليم.
في نوفمبر 2025 وفي أعقاب تصاعد حوادث العنف في المؤسسّات التّعليميّة، بدأ تطبيق خطّة تهدف لتعزيز الأمان والانتماء، ومنع العنف، تحت إشراف نائب المدير العام ومديرة الإدارة التّربوية. هدفت هذه الخطّة للتعلّم من تجارب مجموعة متنوّعة من العاملين في مجال التّربيّة والتّعليم في الحقل التّربويّ، بهدف إيجاد وتطوير حلول عينيّة وموجّهة وتقليص ظاهرة العنف.

ثلاثة مسارات رئيسة:

1. الاستعداد للخطّة الخماسيّة الجديدة في إطار قرار الحكومة رقم 549.
2. الخطّة السّنويّة "دوائر الحصانة"، من الحصانة الفرديّة للتّميّز الاجتماعيّ والقيميّ".
3. خطّة لتعزيز الأمان، والانتماء، ومنع العنف.

لتشكّل هذه المسارات معًا مبادرة وطنيّة نظاميّة متعدّدة السّنوات تهدف إلى صياغة وتنفيذ سياسة شاملة لتعزيز الحصانة الشّخصيّة، والأمان، والقيادة المجتمعيّة في جهاز التّربية والتّعليم في المجتمع العربيّ.

בעקבות העלייה המדאיגה באירועי האלימות והפשיעה בחברה הערבית, קיבלה ממשלת ישראל בשנת 2022 את החלטת ממשלה מספר 549, שמטרתה לצמצם את תופעות האלימות והפשיעה ולחזק את החוסן הקהילתי ביישובי החברה הערבית. ההחלטה גובשה כתוכנית בין־משרדית רחבת היקף, בה היה משרד החינוך שותף פעיל ומשמעותי, מתוך הכרה בתפקידו המרכזי של החינוך כמנוף לשינוי חברתי וככלי מרכזי במניעה, בחיזוק ערכים, ובהעמקת תחושת השייכות והמוגנות בקרב ילדים ובני נוער.

כיום, עם סיום תקופת החומש הראשונה, משרד החינוך נערך לחידוש ההחלטה ולבניית תכנית רב־שנתית מעודכנת, שתתמקד בחיזוק החוסן האישי, הקהילתי והמערכתי במערכת החינוך הערבית, ובהטמעת ערכי מצוינות, אחריות ושותפות חברתית ־קהילתית. זאת תוך המשך שיתוף פעולה בין־משרדי והרחבת השותפויות עם הרשויות המקומיות וגורמי הקהילה.

במקביל, בשנה האחרונה הובילו שר החינוך ומנכ״ל המשרד מהלך פנים־משרדי רחב להתמודדות עם תופעת האלימות בחברה הערבית, בעקבות פניות של ועדי ראשי הרשויות המקומיות, שביקשו את התערבות המשרד לקידום מהלך אסטרטגי מתואם וארוך טווח. במסגרת זו גובשה מדיניות כוללת, בוצע מיפוי צרכים, ונקבעו עקרונות עבודה מרכזיים להמשך. בהקשר זה, בשנת הלימודים תשפ״ו, נקבע כי הנושא השנתי במערכת החינוך הכללית יהיה "שורשי עמי", אולם בחברה הערבית והבדואית גובשה תכנית חלופית - "מחוסן אישי למצוינות חברתית־ ערכית" ("מעגלי חוסן"), שנבנתה מתוך ההבנה כי נדרש מענה מותאם למאפייניה התרבותיים והחברתיים של החברה הערבית ולמכלול האתגרים והצרכים הייחודיים לה.

התוכנית "מעגלי חוסן" מבוססת על התפיסה כי עיסוק בזהות ובשייכות מחייב קודם כול בניית החוסן, חיזוק תחושת המוגנות, המסוגלות והביטחון העצמי, כבסיס לצמיחה אישית, למעורבות חברתית ולמנהיגות קהילתית הפועלת לשינוי. מטרת התוכנית היא לחזק את החוסן האישי של כל פרט בקהילה; תלמידים וצוותי חינוך מכל שלבי הגיל, הורים ומשפחות, לצד פיתוח אחריות מנהיגותית ויוזמה קהילתית המעודדות מעורבות ותרומה לחברה. היישום יתבצע במודל ישובי־קהילתי, בהובלת הרשויות המקומיות, ובשיתוף כלל גורמי המקצוע במשרד החינוך במערכות הפורמליות והבלתי-פורמליות ברמת המטה, המחוזות, הרשויות ומוסדות החינוך. בנוסף, היא תקדם שיתופי פעולה אפקטיביים עם משרדי ממשלה נוספים, לצד חיזוק שיתופי הפעולה עם ארגוני חברה אזרחית ועמותות קהילתיות, כחלק ממאמץ כולל ליצירת מרחב יישובי בטוח, מלוכד ומחזק.

בחודש נובמבר 2025, בעקבות החרפת מיקרי האלימות במוסדות החינוך, החל יישום תכנית לקידום מוגנות, שייכות ומניעת אלימות, בראשות סמנכ"לית ומנהלת המינהל הפדגוגי. במסגרת תכנית זו מתקיימת למידה ממגוון אנשי חינוך בשטח במטרה לבסס מענים נקודתיים ולצמצם את תופעת האלימות.

שלושת המהלכים:

1. היערכות לחומש החדש במסגרת החלטת ממשלה 549;
2. התוכנית השנתית "מעגלי חוסן - מחוסן אישי למצוינות חברתית־ערכית";
3. תכנית לקידום מוגנות, שייכות ומניעת אלימות, מתלכדים לכדי מהלך לאומי־מערכתי רב־שנתי שמטרתו לגבש וליישם מדיניות כוללת לחיזוק החוסן האישי, המוגנות והמנהיגות הקהילתית במערכת החינוך בחברה הערבית.